Badania
W Zielniku Uniwersytetu Warszawskiego prowadzimy badania z zakresu taksonomii, anatomii i morfologii roślin. Pracujemy zarówno na współczesnych zbiorach, jak i na kolekcjach historycznych. Aktualne projekty obejmują m.in. analizy molekularne, pomiary spektralne okazów zielnikowych, rewizje taksonomiczne wybranych grup oraz badania proweniencyjne zbiorów.
Projekty bieżące
- Ewolucja zdrewnienia wyspowego wśród żmijowców (Echium) – badamy, jak po kolonizacji Wysp Kanaryjskich zielni przodkowie żmijowców ewoluowali w krzewy i małe drzewa. Analizujemy, czy przemianie tej sprzyjały zmiany w symbiozach korzeniowych i mikrobiomie ryzosfery, zwłaszcza w mykoryzie arbuskularnej, oraz jak zdrewnienie wiąże się z cechami budowy i funkcjonowania roślin odpowiedzialnymi za gospodarkę wodną i przetrwanie suszy. Porównując gatunki wyspowe i kontynentalne w kontekście filogenetycznym, chcemy lepiej zrozumieć ekologiczne i ewolucyjne mechanizmy tej młodej radiacji adaptacyjnej.
- Eksperymentalna analiza efektu herboryzacji na sygnatury spektralne oraz integralność DNA – badamy, jak przygotowanie i przechowywanie okazów zielnikowych wpływa na ich użyteczność w badaniach molekularnych (jakość DNA) oraz na „odcisk palca” okazu w odbiciu światła w różnych długościach fal (sygnatura spektralna).
- Systematyka Apioideae, Apiaceae, Apiales – bierzemy udział w dużej rewizji taksonomicznej podrodziny Apioideae z rodziny Apiaceae (np. marchew, pietruszka, kminek), kierowanej przez Prof. Krzysztofa Spalika, oraz jesteśmy zaangażowani w tworzącą się grupę ekspercką ds. Apiales w ramach World Flora Online.
- Ewolucja środkowoeuropejskich wilczomleczy (Euphorbia) – analizujemy zmienność i relacje między taksonami środkowoeuropejskimi, aby lepiej zrozumieć ich historię ewolucyjną oraz granice gatunków w regionie.
- Zbiory historyczne: proweniencja i historia kolekcji – badamy pochodzenie oraz losy dawnych zbiorów. Obecnie analizujemy historię XVIII-wiecznego „zielnika żywego” stworzonego przez Helwinga i Boretiusa. To książka, w której zasuszone rośliny są wklejane na karty (często z opisami), tworząc trwały zapis obserwowanej flory. Egzemplarz ten trafił do Warszawy z Królewca i prawdopodobnie jest jedynym zachowanym z pięciu przygotowanych kompletów.
Projekty zakończone
Etyka wykorzystania kolekcji do badań (etyka w kolektomice) – zajmujemy się zasadami odpowiedzialnego wykorzystywania zbiorów historii naturalnej, zwłaszcza w kontekście digitalizacji, danych genomowych, spektroskopowych i narzędzi sztucznej inteligencji. Podkreślamy znaczenie transparentności, poszanowania proweniencji zbiorów oraz sprawiedliwego podziału korzyści i odpowiedzialności. Byliśmy organizatorami międzynarodowej konferencji Collectomics 2025, która dała początek artykułowi science policy przedstawiającemu rekomendacje dla interesariuszy zarządzających kolekcjami, pracujących z wykorzystaniem kolekcji oraz finansujących ich funkcjonowanie. Publikacja: https://doi.org/10.1093/biosci/biag069.
Typifikacja i aktualny status taksonów opisanych przez Hannę Czeczott z Turcji – Wróciliśmy do mało znanego rozdziału działalności Hanny Czeczott (1888–1982), kojarzonej przede wszystkim z paleobotaniką. Jej wyprawy do północnej Turcji w 1925 roku zaowocowały opisem 22 nowych taksonów oraz bogatą kolekcją zielnikową (ponad 3000 okazów, z duplikatami rozesłanymi do kilku europejskich zielników). W pracy uporządkowaliśmy materiały typowe i nazewnictwo: odnaleźliśmy całość lub część materiału pierwotnego dla 21 nazw, wyznaczyliśmy lektotypy i oceniliśmy aktualny status taksonomiczny tych nazw. Pokazaliśmy też, że część dawniej opisywanych jednostek to synonimy, a jeden z powszechnie akceptowanych gatunków wymaga dalszych badań, aby potwierdzić jego odrębność. Publikacja: https://doi.org/10.1002/tax.13387
Badania nad zielnikami Michała Federowskiego (Fedorowskiego) – W 2012 roku, podczas porządkowania archiwum Zielnika UW, odnaleziono zespół XIX-wiecznych materiałów etnobotanicznych Michała Fedorowskiego: zeszyt Rośliny użyteczne u ludu litewskiego z okolic Słonima, Wołkowyska i Prużanny, dwa zeszyty Ziół leczniczych używanych przez lud litewski w okolicach Wołkowyska i Słonima, Zielnik Litewski, dodatkową dokumentację zielnikową, brudnopisy oraz listy do Józefa Rostafińskiego. W badaniach opracowaliśmy strukturę i historię tych zbiorów, przeprowadziliśmy identyfikację okazów i powiązaliśmy dawne nazwy ludowe ze współczesnym nazewnictwem botanicznym. Pokazaliśmy, że zielniki Fedorowskiego są wyjątkowym połączeniem dokumentacji botanicznej i etnograficznej: Rośliny użyteczne… (1883) obejmują 57 stron rękopisu i 15 tablic z 53 gatunkami, a dwa zeszyty Ziół leczniczych… z lat 1882–1883 zawierają 108 okazów dokumentujących ludowe lecznictwo i praktyki magiczne na terenach dzisiejszej Białorusi. Szczegółowy opis prac. Publikacje: Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach; Zielnik Zioła lecznicze… Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych.