Historia Zielnika
Zielnik Uniwersytetu Warszawskiego (WA) to jedna z najstarszych kolekcji botanicznych w Polsce. Powstał na początku XIX wieku z inicjatywy Michała Szuberta, a jego zalążkiem były zbiory zgromadzone przez niego w Paryżu.
1809–1813 | Paryskie początki
W 1809 roku 22-letni Michał Szubert został wysłany przez Izbę Edukacyjną do Paryża, żeby kształcić się w naukach przyrodniczych (Bieliński 1907, t. 3). Na miejscu dostał możliwość pracy w ogrodzie botanicznym i mógł tworzyć zielnik z roślin uprawianych w szklarniach. Zbierał też okazy podczas wyjazdów terenowych w okolicach Paryża, m.in. w towarzystwie Antoine’a Jussieu, botanika i dyrektora paryskiego ogrodu botanicznego (Bieliński 1907, t. 3).
W ciągu pierwszych dwóch lat zebrał około 4 tysiące roślin. Z raportów dla Izby Edukacyjnej wynika, że dokupował również zasuszone rośliny „zagraniczne”, zamawiał materiały m.in. z gór szwajcarskich i traktował zielnik jako podstawowe narzędzie do dalszej nauki botaniki po powrocie do kraju (Bieliński 1907, t. 3). Po czterech latach pobytu w Paryżu dysponował już zbiorem około 7 tysięcy gatunków.
Ten zielnik, za zgodą i na koszt Komisji Rządzącej Księstwa Warszawskiego, Szubert sprowadził do Warszawy w 1813 roku (Bieliński 1907, t. 3). To właśnie te paryskie zbiory stały się początkiem późniejszej kolekcji Zielnika UW.
1816–1851 | Warszawa: Ogród Botaniczny i rozbudowa Zielnika
W 1816 roku Michał Szubert został dyrektorem Ogrodu Botanicznego w Warszawie. Ogród trzeba było w dużej mierze urządzić od nowa, więc Szubert sprowadzał do niego tysiące roślin krajowych i zagranicznych, a równolegle (często razem z uczniami) przygotowywał z nich okazy zielnikowe (Bieliński 1907, t. 3). Zbiory rosły też dzięki materiałom przekazywanym przez osoby związane z Królewskim Uniwersytetem Warszawskim i innych badaczy (Bieliński 1907, t. 3).
Ważną rolę odegrali uczniowie Szuberta. Wojciech Jastrzębowski — adiunkt nauk przyrodniczych — od 1824 roku do zamknięcia Uniwersytetu po powstaniu listopadowym (1831) co roku prowadził wyjazdy terenowe po kraju, zbierając rośliny do zielnika. Jak odnotowano, jego zbiór „składał się z 1151 gatunków zdeterminowanych [oznaczonych]. Do tego zielnika dołączył Jastrzębowski 561 gatunków zebranych dawniej, między latami 1824 a 1828” (Bieliński 1907, t. 1).
W tym czasie pojawił się też pomysł stworzenia „zielnika flory Królestwa Polskiego” — ogólnokrajowej kolekcji budowanej dzięki współpracy wielu osób. Impulsem były kontakty Szuberta ze Stanisławem Cyryną-Dogielem, nauczycielem z Sejn, który badał florę okolic i przesyłał materiały do Warszawy. Szubert pisał o idei, „aby do takiego zamiłowania w zbieraniu roślin danej okolicy skłonić wszystkich nauczycieli nauk przyrodzonych, na prowincyi. Przesyłki te powinny być skierowane do Ogrodu botanicznego, gdzie będzie się układał zielnik flory Królestwa Polskiego” (Bieliński 1907, t. 1). W liście do Komisji Rządowej doprecyzował plan wspólny z Jastrzębowskim: „Powziąłem myśl wspólnie z p. Jastrzębowskim uformowania dwóch krajowych zielników, z których jeden znajdować się będzie przy Ogrodzie botanicznym, a drugi umieszczony zostanie przy Gabinecie plastyczno-botanicznym” (Bieliński 1907, t. 1). Z kolei w raporcie z lutego 1830 roku Jastrzębowski zapowiadał, że „zamyślam zająć się dokończeniem porządkowania (pod przewodnictwem profesora Szuberta) drugiego zielnika krajowego, przy botanicznym ogrodzie, i zrobienia jego spisu” (Bieliński 1907, t. 3). Na ile te prace udało się domknąć — trudno dziś jednoznacznie powiedzieć; wkrótce wiele planów przerwały wydarzenia polityczne.
W 1846 roku Szubert przeszedł na emeryturę. W 1851 roku proponował odkupienie zielnika (źródło nie podaje, komu), ale do transakcji nie doszło. Zbiór obejmował wtedy prawie wszystkie gatunki, jakie kiedykolwiek rosły w Ogrodzie Botanicznym: 14 018 gatunków, w tym 1238 krajowych (Bieliński 1907, t. 3).
1851–1914 | Pod zarządem Ogrodu Botanicznego i Cesarskiego Uniwersytetu
Po 1851 roku zbiory zielnikowe pozostawały częścią majątku Ogrodu Botanicznego, a opieka nad nimi zależała od kolejnych przełożonych Ogrodu wyznaczanych przez władze carskie. W praktyce zielnik funkcjonował „przy okazji” codziennej pracy Ogrodu — bez stałego, silnego zaplecza organizacyjnego.
W latach 50. XIX wieku nadzór naukowy nad Ogrodem formalnie powierzono Jerzemu Alexandrowiczowi, nauczycielowi przyrody warszawskiego gimnazjum realnego. Ważnym momentem był rok 1862: w przepisach Ogród Botaniczny został określony jako placówka naukowa nowo powstałej Szkoły Głównej (ówczesnej polskiej uczelni w zaborze rosyjskim). Dwa lata później Alexandrowicz został dyrektorem Ogrodu i pełnił tę funkcję do 1878 roku. W pracach zielnikowych od 1863 roku pomagał mu Hipolit Cybulski — ogrodnik, który suszył zebrane rośliny i włączał je do zbiorów.
Po zamknięciu Szkoły Głównej (1869) i utworzeniu Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego (1870) pieczę nad zielnikiem sprawował Gabinet Botaniczny Uniwersytetu. Z tego okresu zachowały się arkusze z rosyjskimi stemplami i etykietami pisanymi cyrylicą. Choć z jednej strony rozwijała się wymiana materiałów z ośrodkami zagranicznymi, z drugiej — kolejne osoby odpowiedzialne za zbiory nie zawsze traktowały herbarium jako ważną część zaplecza naukowego. To sprzyjało zaniedbaniom: część kolekcji niszczała z powodu owadów i pleśni.
Po odejściu Alexandrowicza dyrektorem Ogrodu został Aleksander Fischer von Waldheim (1878–1897). Zorganizował pracownię botaniczną i podkreślał potrzebę rozbudowy zbiorów, pisząc o „ubóstwie zielników” i o tym, że każdy nowy nabytek jest „konieczną potrzebą”. Po nim Ogrodem kierował Włodzimierz Bielajew (1897–1901), cytolog o europejskiej renomie, a następnie Wincenty Chmielewskij (1901–1915). W końcowych latach przed I wojną światową Ogród i jego zbiory miały słabszy nadzór, co nie sprzyjało systematycznej pracy nad zielnikiem.
1915–1939 | Powrót Uniwersytetu i porządkowanie zbiorów
W sierpniu 1915 roku armia rosyjska opuściła Warszawę, a wkrótce potem wznowił działalność Uniwersytet Warszawski. Na początku 1916 roku Uniwersytet przejął pieczę nad Ogrodem Botanicznym i jego zbiorami. W latach 1915–1916 dozór naukowy nad Ogrodem pełnił dr Józef Trzebiński. Po latach zaniedbań Ogród był w bardzo złym stanie, a niewiele lepiej wyglądały zbiory tzw. Muzeum Ogrodu Botanicznego, w tym zielnik zebrany jeszcze przez Szuberta. Dzięki zaangażowaniu wielu osób kolekcję udało się uchronić przed wojenną dewastacją.
W okresie międzywojennym zbiory Zielnika szybko rosły, głównie dzięki darowiznom i pracy organizacyjnej Zakładu Systematyki Roślin działającego w Ogrodzie Botanicznym. W latach 20. XX wieku Zygmunt Pietkiewicz, zmuszony do opuszczenia rodzinnej Kijowszczyzny, przekazał do Zakładu z trudem ocalony i przywieziony stamtąd zielnik. W 1936 roku Towarzystwo Naukowe Warszawskie podarowało zielnik Franciszka Błońskiego, który w czasie I wojny światowej był ukrywany w szybie nieczynnej windy w Instytucie im. Marcelego Nenckiego przy ul. Śniadeckich w Warszawie. Z kolei Warszawskie Towarzystwo Farmaceutyczne przekazało bardzo dobrze zachowane zielniki Ferdynanda Karo z Polski, Syberii i Dalekiego Wschodu. Kolekcja powiększała się też dzięki wycieczkom przyrodniczym organizowanym dla studentów Zakładu i materiałom zbieranym w terenie.
Równolegle prowadzono intensywne porządkowanie zbiorów. Od 1917 do 1958 roku zajmował się tym Czesław Barszcz — z zawodu złotnik, pracujący w Zakładzie jako preparator. Kuratorem zbiorów był dr Stefan Krupko. W pracach uczestniczył także dr Tadeusz Wiśniewski, pracownik Zakładu Systematyki Roślin i miłośnik wypraw badawczych. Pozostawił on Zielnikowi bardzo dużą kolekcję roślin — przede wszystkim mchów — z Kaukazu, Półwyspu Bałkańskiego i Afryki. To właśnie wtedy powstawały tysiące arkuszy: oznaczano okazy, przygotowywano etykiety i układano kolekcję w coraz bardziej uporządkowaną całość.
Zbiory wymagały też stałej ochrony przed szkodnikami. Stosowano wówczas bardzo silne środki chemiczne: arkusze posypywano m.in. sublimatem (dwuchlorkiem rtęci) oraz DDT, żeby ograniczyć żerowanie owadów. Gdy to nie wystarczało, jednorazowo przeprowadzono dezynsekcję całego budynku przy użyciu cyjanowodoru. W latach późniejszych zbiory zabezpieczano także przez odkażanie oparami dwusiarczku węgla, w zamkniętych komorach.
1939–1948 | Wojna, ewakuacja i powrót zbiorów do Warszawy
W czasie II wojny światowej Zielnik nie został opuszczony, mimo że Uniwersytet przestał formalnie istnieć. Czesław Barszcz nadal porządkował zbiory, a Alina Skirgiełło (wówczas dyplomantka Zakładu, później jego wieloletnia kierowniczka) zajmowała się m.in. zielnikiem Franciszka Błońskiego.
We wrześniu 1942 roku wszyscy mieszkańcy Ogrodu Botanicznego dostali rozkaz opuszczenia budynków i terenu w ciągu tygodnia — Ogród miał stać się strefą „tylko dla Niemców”. Organizacją przeprowadzki zajęli się pracownicy Ogrodu, a także — wbrew zakazowi okupanta — Alina Skirgiełło i Tadeusz Wiśniewski (który nie był już wtedy nawet pracownikiem Zakładu). Do dyspozycji była jedna ciężarówka, więc cała akcja wymagała dobrej logistyki i pracy pod presją.
Zielnik przewieziono do pustych sal ograbionego Muzeum Narodowego w Warszawie. Stamtąd został zrabowany przez wycofujących się Niemców, wywieziony i ukryty w Muzeum w Cieplicach. Po wojnie odnalazł go Stanisław Lorentz, dyrektor Muzeum Narodowego. Dzięki jego działaniom, a także staraniom prof. Bolesława Hryniewieckiego i Jadwigi Kobendziny, zbiory wróciły do Warszawy — najpierw do lokalu przy ul. Hożej 74 (tymczasowej siedziby Zakładu Systematyki i Geografii Roślin).
Tuż po wojnie zaczęły też napływać kolejne materiały: w 1946 roku Zielnik przejął zbiory Muzeum Przyrodniczego Miasta Szczecina (950 teczek według sprawozdania prof. B. Hryniewieckiego z lipca 1946), a w 1947 roku kolekcje roślinne z Muzeum Przyrodniczego w Jeleniej Górze. W kwietniu 1948 roku całość trafiła ponownie do siedziby w Alejach Ujazdowskich.
1948–1990 | Zielnik w Alejach Ujazdowskich: odbudowa i codzienna praca
Od kwietnia 1948 roku Zielnik znów działał w Ogrodzie Botanicznym, w budynku przy Alejach Ujazdowskich 4. Pierwsze lata to przede wszystkim porządkowanie kolekcji po wojennej tułaczce, uzupełnianie dokumentacji i przywrócenie stałego trybu pracy z materiałem zielnikowym.
Po wojnie opiekę nad zbiorami nadal sprawował Czesław Barszcz. W 1958 roku dołączyła do niego Mirosława Kopij — początkowo jako dyplomantka Zakładu, a później kustosz Zielnika. Funkcję tę pełniła do 1990 roku. To był czas żmudnej, technicznej pracy: oznaczania okazów, przygotowywania arkuszy i etykiet oraz systematycznego układania zbiorów.
W kolejnych latach do Zielnika trafiały materiały zielnikowe magistrantów i pracowników Instytutu Botaniki i Ogrodu Botanicznego UW (m.in. Władysława Matuszkiewicza, Romana Kobendzy i Aliny Skirgiełło), a także materiały z wymiany międzyzielnikowej oraz dary od osób spoza Uniwersytetu Warszawskiego (m.in. Zdzisławy Wójcik, Hanny Czeczott i Kazimierza Nowaka).
Równolegle prowadzono stałe działania ochronne przeciw szkodnikom — przez wiele lat wykorzystywano w tym celu metody chemiczne stosowane w tamtym czasie, m.in. odkażanie oparami dwusiarczku węgla w zamkniętych komorach.
1990–dziś | Najnowsza historia Zielnika
Po odejściu na emeryturę Mirosławy Kopij w 1990 roku opiekę nad Zielnikiem przejęła Ewa Długoszewska (przy współpracy Jolanty Wareluk), a następnie Hanna Leśniewska (od 1992 do 2025). Od 1996 do 2008 roku dr Barbara Sadowska zajmowała się kolekcją grzybów i innych zarodnikowych, a kuratorem herbarium był w tym czasie dr Krzysztof Spalik. W maju 2008 roku funkcję kierownika objęła dr Maja Graniszewska.
Rok 2008 był ważny także organizacyjnie: na mocy uchwały Senatu UW z 18 lutego 2008 roku Zielnik został wyodrębniony z Zakładu Systematyki i Geografii Roślin jako samodzielna pracownia w strukturze Wydziału Biologii. To uporządkowało status Zielnika i ułatwiło planowanie długofalowych działań (opieki nad zbiorami, udostępniania i rozwoju kolekcji).
W tym czasie kolekcje nadal rosły, również dzięki dużym i dobrze opisanym darom. W 1999 roku herbarium otrzymało z Wydziału Leśnego SGGW w Warszawie kolekcję mszaków H. Mainitza (443 arkusze z terenu Niemiec i pogranicza polsko-niemieckiego z lat 1930–1942). W 2000 roku powiększyła się kolekcja grzybów dzięki okazom przekazanym przez Zbigniewa Domańskiego, a w 2002 roku Maria Klimkiewicz przekazała zbiór roślin z Kolumbii (264 okazy). W 2012 roku dr Jacek Drobnik (Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach) przekazał zielnik z wyprawy studenckiej do Turcji, Egiptu i Syrii z 1988 roku (586 okazów). Rok później do zbiorów trafił m.in. duży zestaw grzybów z Kotliny Biebrzańskiej od dr Anny Kujawy, kolekcja Grzegorza Dubiela pasożytniczych grzybów (owadomorków), kolekcja z Tajwanu przekazana przez Macieja Domańskiego (47 okazów) oraz materiały Macieja Wódkiewicza z Ameryki Południowej. W 2016 roku Halina Galera ofiarowała także arkusze glonów z wyprawy na Antarktydę.
W sierpniu 2016 roku Zielnik opuścił dotychczasową siedzibę w Alejach Ujazdowskich 4 i został przeniesiony na Kampus Ochota, do Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych UW przy ul. Żwirki i Wigury 101. To właśnie tam działa obecnie — pracują tu dr Maja Graniszewska oraz prof. Barbara Sudnik-Wójcikowska, a od września 2025 dołączył do nich dr Kamil E. Frankiewicz.
Bibliografia
J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. 1, Gebethner i Wolff, Warszawa 1907.
J. Bieliński, Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. 3, Gebethner i Wolff, Warszawa 1907.