Ta strona wykorzystuje ciasteczka ("cookies") w celu zapewnienia maksymalnej wygody w korzystaniu z naszego serwisu. Czy wyrażasz na to zgodę?

Czytaj więcej

Zielniki Michała Federowskiego (Fedorowskiego)

W archiwum Zielnika Uniwersytetu Warszawskiego zachował się wyjątkowy zespół XIX-wiecznych materiałów etnobotanicznych Michała Fedorowskiego (1853–1923), etnografa i folklorysty badającego kulturę oraz wiedzę przyrodniczą mieszkańców dawnych ziem określanych jako Ruś Litewska. W późniejszych dokumentach autor używał również formy nazwiska „Federowski”, dlatego w literaturze spotyka się obie pisownie.

Materiały te są szczególne, ponieważ łączą rękopiśmienne opisy użytkowania roślin, dawne nazewnictwo ludowe oraz rzeczywistą dokumentację zielnikową w postaci zasuszonych okazów. Dzięki temu stanowią jednocześnie źródło botaniczne, etnograficzne i historyczne.

Odnalezienie materiałów w Zielniku UW

W 2012 roku, podczas porządkowania archiwaliów zgromadzonych w Zielniku Uniwersytetu Warszawskiego, odnaleziono zespół nieopracowanych materiałów Michała Fedorowskiego. Najważniejszą część znaleziska stanowiły zielniki w formacie zbliżonym do A3, zebrane w 14 zeszytach, a także brudnopis terenowy i listy autora do Józefa Rostafińskiego.

  • Archiwum WA, sygn. 1 – Rośliny użyteczne u ludu litewskiego z okolic Słonima, Wołkowyska i Prużanny. Zeszyt I (1883).
  • Archiwum WA, sygn. 2 i 3 – dwa zeszyty Ziół leczniczych używanych przez lud litewski w okolicach Wołkowyska i Słonima, z dodatkiem roślin w gusłach i czarach zastosowanie mających (1882–1883).
  • Archiwum WA, sygn. 4 – Zielnik Litewski. Zbiór roślin z okolic Wołkowyska i Słonima z oznaczeniem nazw jakie im lud nadaje. Zeszyt I.
  • Archiwum WA, sygn. 6 – dziesięć niezatytułowanych zeszytów zawierających dodatkową dokumentację zielnikową z nazwami ludowymi.
  • Archiwum WA, sygn. 5 – brudnopis terenowy oraz dwa listy Michała Fedorowskiego do Józefa Rostafińskiego.

Rośliny użyteczne…

Zeszyt Rośliny użyteczne u ludu litewskiego z okolic Słonima, Wołkowyska i Prużanny. Zeszyt I powstał w 1883 roku. To dzieło poświęcone roślinom używanym jako pożywienie, surowiec do pozyskiwania oleju, włókien i barwidła oraz do wytwarzania przedmiotów codziennego użytku przez ludność dawnych wschodnich kresów Rzeczypospolitej.

Zabytek składa się z dwóch części: rękopisu autora (57 stron) oraz 15 tablic z naklejonymi okazami roślin. Na tablicach przedstawiono 53 gatunki, ale w samym tekście wymieniono ich znacznie więcej – łącznie 209. Materiał został uporządkowany zgodnie z pytaniami ankiety Józefa Rostafińskiego z 1883 roku. W rękopisie wyodrębniono osiem rozdziałów: zboża, warzywa, zieleniny, owoce, kwietnik, włókna/plecionki/puch, olej oraz barwidła. Osobną część stanowią notatki o użytkowaniu niektórych drzew i krzewów.

W badaniach nad tym zeszytem ustalono współczesne odpowiedniki dawnych nazw ludowych, zidentyfikowano zachowane okazy i pokazano, że tego typu dokumentacja może być wzorcowym przykładem połączenia danych etnograficznych z zielnikowymi. Efektem prac była publikacja źródłowa: Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach.

Zioła lecznicze…

Dwa zeszyty Ziół leczniczych… powstały w latach 1882–1883 i dokumentują ludowe lecznictwo oraz zastosowania magiczne roślin na terenach dzisiejszej Białorusi. Są to najprawdopodobniej najwcześniejsze zachowane zielniki sporządzone przez Fedorowskiego.

Łącznie dwa zeszyty zawierają 108 okazów zielnikowych. Dzięki ich zachowaniu możliwe było rozpoznanie gatunków nawet tam, gdzie autor posługiwał się wyłącznie nazwami ludowymi. W badaniach porównano nazwy ustalone na podstawie samych okazów z nazewnictwem użytym później przez Fedorowskiego w Ludzie białoruskim na Rusi Litewskiej, co pozwoliło uchwycić różnice między pierwotną dokumentacją terenową a późniejszym opracowaniem drukowanym.

Publikacja poświęcona Ziołom leczniczym… obejmuje transkrypcję rękopisu, fotografie okazów, opis dziejów zielników oraz opis konserwacji przeprowadzonej w 2015 roku. Efektem prac była publikacja: Zielnik Zioła lecznicze… Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych.

Zielnik Litewski i dodatkowa dokumentacja zielnikowa

Zielnik Litewski (Archiwum WA, sygn. 4) różni się od dwóch opisanych wyżej dzieł. Nie zawiera rozbudowanych komentarzy dotyczących zastosowania roślin, lecz przede wszystkim same okazy i przypisane im nazwy ludowe. Jest więc szczególnie cenny jako źródło do badań nad ludowym nazewnictwem roślin.

Z odnalezionym zespołem związanych jest także dziesięć niezatytułowanych zeszytów (Archiwum WA, sygn. 6), które mają charakter dodatkowej dokumentacji zielnikowej. Zawierają okazy roślin wraz z nazwami ludowymi, ale pozbawione są bardziej rozbudowanej warstwy opisowej.

Losy zbiorów

Zachowane listy Michała Fedorowskiego do Józefa Rostafińskiego pokazują, że zielniki były związane z rozwijającymi się w latach 80. XIX wieku badaniami nad ludowym nazewnictwem i użytkowaniem roślin. Część materiałów została przesłana do Krakowa do Rostafińskiego, a następnie – zgodnie z życzeniem autora – miała trafiać do Zygmunta Glogera i jego muzeum w Jeżewie. Późniejsze losy całego zespołu nie są w pełni jasne, ale materiały były związane m.in. z Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie oraz ze zbiorami Ogrodu Botanicznego UW.

Wiadomo również, że co najmniej jeden dalszy zeszyt z tej serii znajduje się dziś w Gabinecie Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, co pokazuje, że zachowany materiał Fedorowskiego/Federowskiego został w XX wieku rozdzielony między różne instytucje.

Znaczenie badań

Badania nad zielnikami Michała Fedorowskiego pokazały, że są to nie tylko zabytki zielnikowe, ale także wyjątkowe źródła do historii etnobotaniki Europy Środkowo-Wschodniej. Łączą one dokumentację botaniczną, nazewnictwo ludowe, wiedzę o pożywieniu, lecznictwie, rzemiośle i praktykach magicznych. Dzięki zachowaniu samych okazów można było zweryfikować znaczenie dawnych nazw i odczytać treści, które bez zielnika pozostałyby niejednoznaczne.

Publikacje projektu